Boeken die je leven veranderen; Dzjan

Soms lees ik een boek dat mij zo meesleurt in een andere werkelijkheid, dat zo bijzonder geschreven is en me direct beklemmend vastgrijpt, waardoor ik tijdens het lezen al weet dat ik voortaan de wereld net iets anders zal zien. Vanaf nu staat Dzjan door Platonov nagelvast in dat lijstje, tussen boeken als ‘Wachten op de Barbaren’ door Coetzee, ‘De stad der blinden’ van Saramago en ‘Liefde in tijden van Cholera’ door Marquez. De laatste drie zijn Nobelprijswinnaars, en de reden dat Platonov die prijs nooit heeft gekregen, is waarschijnlijk dat het boek door tussenkomst van de Russische censuur pas 13 jaar na zijn dood is gepubliceerd. Het is niet het meest opgewekte boek, maar wel een waar ik tijdens het lezen pagina na pagina in verdronk, zoals ik bij het beluisteren van de Stabat Mater van Pergolesi juist door de intensheid het gevoel heb op te stijgen.

In het boek is geschreven rond 1935 en speelt zich af in de communistische Sovjetrepubliek. De pas afgestudeerde rasoptimist Tsjagatajev krijgt van de staat de opdracht om op zoek te gaan naar zijn volk, dat hij sinds zijn kindertijd niet meer had gezien. Doel is het volk Dzjan, wat ‘ziel’, of ‘leventje’ betekent, een volk dat onder onmenselijke omstandigheden in de woestijn van Midden-Azië ‘overleeft’, het communisme bij te brengen; ze geluk te brengen. Tijdens het uitvoeren van zijn opdracht gaat Tsjagatajev tot het uiterste, geeft hij zich letterlijk volledig aan het volk, zijn volk. Dat uiteindelijk zijn adviezen in de wind slaat, en zelf bepaalt wat zij doet.

Wat ik zo mooi vind is dat ik bij het lezen in een andere wereld werd getrokken, die erg ver van mijn dagelijkse realiteit af staat, maar die door de manier van schrijven tot leven komt. Hij beschrijft zo beeldend dat ik de mensen die hij opvoert voor me zie, ze ruik en hun aanwezigheid voel. Het is alsof het bekenden zijn, of mensen die ik laatst tegen ben gekomen. En door de perfect getimede nuchterheid lijken zelfs de meest extreme gebeurtenissen aannemelijk.

Het boek klopt voor mijn gevoel; qua zinsopbouw en woordgebruik, de opbouw van het verhaal, de gebeurtenissen en zelfs het slot. Na het lezen bleef ik nog een paar minuten als in tranche met het boek in mijn handen zitten, alsof ik zojuist was teruggekomen van een verre reis…

Tzjan, Andrej Platonov, ISBN 90 6143 196 4
Andere recensies:
http://www.boekenroute.nl/gasten/gtn1Boek.aspx?BoekID=3614
http://www.pegasusboek.nl/literatuurplatonovdzjan.htm